Wat te doen tegen eenzaamheid

Wat is eenzaamheid precies? Welke soorten eenzaamheid zijn er? En hoe bestrijd je dit probleem effectief? Nels Fahner sprak met experts en schreef er een boek over.

Gepubliceerd: 15 maart 2019 in Samenleving Tekst: Willemijn de Jong Beeld: Madame Forêt

'Het laatste taboe' noemde onze premier het tijdens een interview met Zomergasten. Toegeven dat je eenzaam bent, doen we niet gemakkelijk. Er zijn allerlei projecten in Nederland die eenzaamheid moeten bestrijden, maar toch lijkt het percentage van eenzame mensen niet te dalen: 40 procent van de Nederlanders voelt zich geregeld eenzaam. Nels ging langs bij Resto VanHarte, een keten van restaurants die eenzaamheid in de buurt bestrijdt, voor een artikel in dagblad Trouw. Dat was het begin van meer interviews over eenzaamheid, uiteindelijk resulterend in een boek over dit thema. Strijdkreet las het en stelde er een paar vragen over.

Er zijn volgens je boek verschillende vormen van eenzaamheid: sociale, emotionele en existentiële eenzaamheid. Welke vorm is het meest problematisch? "Daarover verschillen de meningen. Ik denk zelf dat sociale eenzaamheid, het missen van een kring mensen om je heen, heel  ingrijpend is. Maar dat geldt ook voor de eenzaamheid die er is als er plotseling een dierbaar persoon is weggevallen. Die eenzaamheid komt veel voor onder ouderen. Het lijkt een groeiend probleem, maar het aantal ouderen groeit ook. Als je ouder wordt, vallen er steeds meer mensen om je heen weg.

De existentiële eenzaamheid waar ik over schrijf in het boek, heeft meer te maken met het missen van zingeving in je leven. Iedereen heeft weleens een rotdag waarop je je eenzaam voelt. Maar dat blijvende gevoel van leegte en vervreemding van de wereld om je heen - dat maakt mensen depressief. Die eenzaamheid groeit doordat steeds meer mensen het moeilijk vinden om te weten waar ze voor leven. Ik was onlangs bij een avond voor dertigers over het zogenoemde dertigersdilemma. De zaal zat bomvol met jonge, net afgestudeerde mensen, die worstelden met grote levensvragen. Uiteindelijk is ieder mens eenzaam. Religie en zingeving helpen om daarmee om te gaan. Maar het is geen nieuws dat de kerken leeglopen, dus deze vorm van eenzaamheid groeit ook.

Je kunt een hoop mensen om je heen hebben, maar je toch eenzaam voelen. Het kan soms helpen als je de gelegenheid hebt om met andere mensen je levensverhaal door te nemen. Bijvoorbeeld zo'n activiteit waarbij mensen met elkaar praten over hun kinderen of het verleden. Het ophalen van herinneringen kan dan helpen. Je voelt je dan als het ware meer thuis bij je eigen levensweg. Het bestrijden van eenzaamheid begint met zelfkennis. Wie ben ik en wat zijn mijn waarden?"

Jeannette Rijks zegt in je boek dat individualisering ook kan helpen tégen eenzaamheid in plaats van het te veroorzaken. Wat bedoelt zij daarmee? "Jeannette Rijks zegt dat de westerse cultuur met haar individualisme wordt aangewezen als bron van alle kwaad. In een land als Italië zijn mensen meer gericht op familie, dus zij zouden minder eenzaam zijn. Maar juist familiebanden kunnen eenzaam maken door de verwachtingen die daaraan gekoppeld zijn. Eenzaamheid heeft ook niet per se met ver van elkaar vandaan wonen te maken. Het is maar net wat je verwachtingen daarvan zijn: uit onderzoek blijkt dat mensen in Finland zich minder eenzaam voelen dan in bijvoorbeeld Turkije, ondanks de afstanden die er zijn. Mensen uit Turkije willen hun kind elke dag zien en zijn teleurgesteld als dat niet gebeurt. In Finland weet men dat ze de familie maar een paar keer per jaar zien, omdat ze gewoon te ver van elkaar vandaan wonen."

"De individualisering heeft ons minder eenzaam gemaakt, maar mensen zijn niet individueel tegen het leven opgewassen."

"Ruben Gorter zei dat er vroeger ook veel eenzaamheid was, doordat mensen een rol opgedrongen kregen die niet bij hen paste. Dat noemde men toen alleen nog geen eenzaamheid. De individualisering heeft dus ook goede kanten. Het moet alleen geen dogma worden. Mensen zijn niet individueel opgewassen tegen het leven - dat is een overschatting. Rituelen en terugkerende gewoontes helpen ons om kaders te geven aan ons leven. We willen niet overal een eigen keus van maken, dat is niet vol te houden. Het wegvallen van rituelen rondom een begrafenis bijvoorbeeld, kan vervreemdend werken. Het gaat leeg voelen als er niet meer wordt gereflecteerd op het leven bij zo'n gebeurtenis. Dat geeft een eenzaam gevoel."

 Ik heb me tijdens het lezen van je boek afgevraagd wanneer ik me eenzaam voel. Ik voel mij wel eens eenzaam als ik met mensen ben die mij kennen, en ik merk dat ze me niet echt begrijpen of werkelijk zien. Dan voel ik me alleen tussen geliefden. Wat voor eenzaamheid is dat? "Dat zou ik dan emotionele eenzaamheid noemen. Het is de teleurstelling dat mensen waarvan je verwacht dat ze je begrijpen, dat toch niet doen. Dat is ook niet zo raar; uiteindelijk is iedereen eenzaam. Mensen kunnen nooit precies hetzelfde als jij voelen of ervaren. Religie is geen medicijn tegen die vorm van eenzaamheid, maar het kan wel helpen om er een weg in te vinden. Dat zegt tenminste theologe Margriet van der Kooi in mijn boek.

Ik las pas een boekje met de titel 'Zeg het tegen God'. Daarin werd een hele brede definitie gebruikt van bidden. Bidden is denkend in gesprek zijn met God. Toen ik dat las, kreeg ik een opgelucht gevoel. Ik zat onlangs op de fiets en dacht: ik zit hier en hier mee, maar ik kan het voor mezelf verwoorden en aan Iemand richten. Ik ben niet alleen met deze gedachte. Geen mens kan dit gevoel misschien begrijpen, maar God is er altijd bij en begrijpt het wel. Op die manier kan bidden helpen als je je eenzaam voelt. Als je niet in God gelooft maar wel in een andere energie of iets dergelijks, kun je daar je gedachten op richten."

In je boek is het geloof verweven in de ‘oplossing’ van eenzaamheid. Hoe kan religie helpen tegen het gevoel eenzaam te zijn? "Filosoof Wil Derkse laat in het boek zien dat het geloof als levensstijl heel praktisch kan helpen om de jachtigheid uit je leven te halen. Op die manier is geloven wel tot steun. Je krijgt door het aanbrengen van rust in je leven een andere gerichtheid. Druk zijn plaatst jouzelf in het middelpunt. Monniken bijvoorbeeld, geloven niet dat het leven om jou of mij draait. De wereld draait ook wel zonder jou. Ik sprak pas in mijn kerk met een hoogleraar in de experimentele natuurkunde die zei: 'mijn werk leidt altijd tot filosofische vragen bij studenten, het roept voortdurend de vraag op: hoe kan dit allemaal zo bestaan?' Ik vond het zelf ontroerend om te horen hoe zijn luisterend oor deze studenten hielp om om te gaan met dat soort vragen. Als alles wat je doet eigenlijk een gebed is, en je leven een antwoord geven is aan God - dan heeft alles wat je doet zin. Het leven is niet een drukke jacht, het is luisteren naar de vraag die God aan je stelt."

"Eenzaam zijn is iets heel anders dan alleen zijn. Je kunt minder eenzaam worden door te leren alleen te zijn."

"Els van Dijk, directeur van de Evangelische Hogeschool en auteur van het boek De hunkerende generatie, zegt in het boek dat eenzaam zijn iets heel anders is dan alleen zijn. Je kunt minder eenzaam worden door alleen te leren zijn. Als je beter weet wie je bent, voel je je ook meer op je gemak bij jezelf. Dan is alleen zijn minder naar. Een belangrijke vraag die je jezelf dan kunt stellen is: heb je nog het verlangen om van betekenis te zijn voor mensen? Heel veel reclamemakers springen in op dat verlangen. Zij richten dat verlangen op materiële dingen, zodat ze spullen aan je kunnen verkopen. Maar die spullen gaan de leegte van binnen niet opvullen. Dat verlangen is ten diepste de hang naar zingeving. Weten waar je voor leeft geeft richting. Het lost niet je depressieve gevoelens op, maar je hebt in ieder geval een bestemming."

Volgens je boek verschilt eenzaamheid van jongeren met de eenzaamheid die ouderen ervaren. "Het verschil ligt hem misschien wel in de verwachtingen die mensen hebben. Als je oud bent, vallen allerlei mensen om je heen weg. Je bent aan het einde van je leven. Je vergelijkt hoe het nu is met hoe het ooit was. Ouderen zijn in een andere samenleving opgegroeid. De eenzaamheid zit hem in het accepteren van dat het nu anders is, stiller. Jonge mensen groeien in een totaal andere samenleving op. Zij hebben geen heimwee naar vroeger, maar het is ook een kwetsbare groep die nog niet in de economische molen meedoet. Ze hebben te maken met technische veranderingen en een enorme groepsdruk. Dat is anders. Maar uiteindelijk zijn er vooral overeenkomsten. Je leven komt niet overeen met wat je ervan verwacht."

Wat zou je mensen aanraden die zich eenzaam voelen? "In mijn boek krijg je vooral een overzicht van het probleem van eenzaamheid. Als je iets aan je eigen eenzaamheid wilt doen, zou ik de cursus van Jeanette Rijks aanraden. Er is ook een verkorte, gratis versie online. Het helpt je om creatief te leven. De stad in te gaan, om te proeven en te ruiken dat je leeft. En kijk eens naar de televisieserie 'Nooit meer alleen'. Daar gaan eenzame mensen aan de slag met deze methode. Vraag je tijdens het kijken af hoe de mensen precies met hun eenzaamheid omgaan en of dat iets voor jou zou zijn. Verder is een belangrijke tip uit mijn boek dat je ritme moet aanbrengen in je leven. Dingen doen die terugkeren."

"Volgens Jeannette Rijks heb je drie verschillende typen eenzaame mensen: klagers, kluizenaars en klampers. Als je wilt weten wat de oorzaak is van je eenzaamheid kun je beginnen met een lijstje te maken van de mensen die je nog kent. Houd dat lijstje even bij je, want soms zijn dat er meer dan je denkt. Vraag je dan af hoe jij je gedraagt tegenover die mensen. Klaag je veel als je je moeder belt? Klamp je je vast aan mensen? Of sluit je jezelf juist op? Je kunt daar zelf iets aan veranderen. Je kunt tegen mensen zeggen dat je prijs stelt op hun aanwezigheid. Vaak is eenzaamheid begonnen nadat er iets is veranderd in je leven. Het trekt geen mensen aan als je daar heel erg over klaagt. Je mag wel eerlijk zijn over je pijn, maar mensen moeten het ook fijn vinden om bij je te zijn. Als mensen graag bij je zijn, word je ook minder eenzaam."

Benieuwd naar het boek?

Ben je nieuwsgierig geworden naar het boek van Nels Fahner? Via deze link kun je het bestellen.