'Verslaafd zijn is een eenzaam, oppervlakkig gebeuren'

Hij heeft alles wel meegemaakt. Sjak zeilt een rondje door de Amsterdamse grachten met Strijdkreet, en vertelt wat hij heeft geleerd van een leven vol drugs, drank en misbruik, maar ook muziek, theater en liefde.

Gepubliceerd: 29 november 2018 in Leven Tekst: Willemijn de Jong Beeld: Goed Folk

Sjak had veel te overwinnen in zijn leven. Hij was verslaafd aan drank, drugs en tabak. Hij is verkracht met HIV als gevolg, heeft een hartstilstand gehad en is bijna dakloos geworden. "Het klinkt rock-'n-roll, maar dat comazuipen joh, dat was geen gezelligheid." Inmiddels oogt Sjak als een gezonde middelbare man, rustig aan het roer van zijn zeilboot. Welke lessen heeft hij getrokken uit wat hij heeft meegemaakt?

Drinken

"Als tiener ging ik gewoon heel veel drinken, omdat het stoer was. Keith Richards was onze held, met zijn fles whisky in de hand. Het voelde rock-'n-roll om veel te drinken in die tijd. Ik ben er ook niet bewust toe aangezet ofzo. Ik denk dat ik gewoon naïef en een meeloper was. Sindsdien heeft alcohol een negatieve rol gespeeld in mijn leven. Ik snap dat nog steeds niet helemaal van mezelf."

Dat verslaving een ziekte is, vindt Sjak niet het hele verhaal. "Het is ook, en vooral, een gewoonte. Het slijt erin. En het wordt een self fulfilling prophecy. Je drinkt om het leuk te hebben en denkt dan achteraf: zie je, het is nodig om het leuk te hebben." Hij stopt even met praten om de boot netjes van het IJ de gracht op te sturen. Is het niet extra makkelijk om ongezond te leven, als je midden in Amsterdam woont? "Ja... Je kunt hier alles wel erg makkelijk verkrijgen. Maar het begon al toen ik nog in Groningen studeerde en werkte. Ik was sociaal werker, en gebruikte gewoon drugs. Dat was ook in de tijd dat dat opkwam, hè. We experimenteerden veel, hadden zelfs een huisdealer."

Sjak heeft vaker geprobeerd van de alcohol af te komen. Maar de definitieve beslissing dat het genoeg was, kwam op de boot, in de gracht. "Ik had echt al duizend keer de negatieve gevolgen ondervonden van mijn alcoholmisbruik. Een vreselijke vechtpartij nadat ik werd uitgescholden voor homo, mijn relatie met Hennie - de liefde van mijn leven - die ik niet kon aanhouden... Maar de druppel was toen ik zonder licht in het donker door de gracht voer en ik de politie zag naderen. Ik raakte in paniek. Dat is zo gek aan drank en drugs. Je hebt geen idee van de realiteit, zit vast in een soort vijand-denken. Ik scheurde weg op die boot en daardoor achtervolgden ze me en moest ik blazen. Ik keek mezelf toen aan in de spiegel en zei: je bent bijna zestig, moet dit nu nog?" Even daarvoor was Sjak met de band Roofless gevolgd door Man Bijt Hond op hun tour door Duitsland. Ook het terugzien van die beelden hield hem een spiegel voor: is dit nog wie ik wil zijn?

"Ik denk dat veel mensen mij lang als een gekkie hebben gezien. Ik ben een man van het theatrale, verkleedde me vaak als travestiet. Toen ik nog aan de Ruysdaelkade woonde, klom ik wel eens verkleed en al met een touw van mijn balkon af en weer omhoog. Dat was toch zoeken naar aandacht, denk ik. Ik ben ook een tijdlang 'Morgenster' geweest. Zo noem je mensen die 's morgens vroeg spullen verzamelen van het vuilnis en in huis zetten. Op die manier kwam ik in contact met het Leger. Hulpverlener Lia hielp me. Ze liet me inzien dat ik het zelf anders wilde. Door haar ben ik ook naar de Jellinek gegaan om van m'n speedverslaving af te komen. Op een dag vertelde ze mij dat het Leger een muziekband had met (ex)daklozen en -verslaafden en heilssoldaten. Ik ging percussie spelen in Roofless. Dat heb ik acht jaar lang gedaan. Het werd m'n familie. Dat snappen ze wel bij het Leger: dat zoiets je helpt om je huis uit te komen. Het is prachtig hoe ze blijven geloven in mensen aan de zelfkant van de maatschappij."

Het is te eenzijdig om een leven met verslaving als een ellendige lijdensweg te zien. Sjak vindt de nuance belangrijk. "Ik heb de meeste tijd van mijn werkzame leven gewoon gewerkt. Bij Kindertheater Stiktog, als jongerenwerker, als artiestenbemiddelaar - en zes jaar lang zelfs met een eigen bedrijf. Door de verslaving heb ik ook Roofless ontdekt, en een hele diepe vriendschap opgebouwd met Humprey, de drummer die onlangs is overleden. Ook het feit dat ik biseksueel ben heb ik altijd goed kunnen accepteren. Ik heb HIV, maar met het juiste medicijn is dat niet meer besmettelijk."

De stilstand

"Niet zo lang geleden had ik een hartstilstand. Gelukkig was ik bij mijn zus, anders was ik waarschijnlijk niet wakker geworden in het ziekenhuis. Het is een cliché, maar sinds ik de dood écht in de ogen heb gekeken besef ik pas dat het leven een vlucht is: het is voorbij voor je het weet." Ondanks zijn heftige leven vol verslaving, bleek hij een sterk hart te hebben. "Ik had nooit problemen met mijn gezondheid. De dokters stonden ervan versteld hoe sterk mijn systeem is. Nu leef ik met een soort pacemaker, en zit ik voor de rest van mijn leven aan de medicatie. Ik ben erg blij dat ik van al dat middelengebruik af ben. Dat zou niet echt te combineren zijn met mijn gezondheidssituatie nu."

Dat hij een hartstilstand kreeg, heeft wel een beetje te maken met hoe Sjak in elkaar steekt. Die zomer schroeide de zon zonder erbarmen zijn volle boven-appartementje midden in de Pijp tot hoge temperaturen. Sjak stampte alle vier verdiepingen van het trappenhuis op en af, maar merkte wel dat het een uitdaging werd. Hij kreeg een longontsteking maar ging te laat naar de dokter. "Je denkt toch: veel slapen, dan gaat het wel weer over. Maar als er echt iets aan de hand is, gaat het niet over van een beetje rust. Ik had overal te veel vocht, achter mijn longen, in mijn voeten. Het bleek hartfalen."

Mijn bordje

Van het afkicken en de hartstilstand heeft Sjak geleerd om zichzelf een belangrijke vraag te stellen: wat hoort op mijn bordje? "Kijk, ik ben verkracht, en heb daardoor HIV opgelopen. Dat is natuurlijk niet mijn schuld, maar ik was toen wel heel dronken. Dat was mijn eigen aandeel. Mijn relatie met Hennie stopte doordat zij niet samen kon zijn met iemand die zichzelf ten gronde richtte. Overigens zijn we nog de dikste vrienden hoor, en was het goed dat ik besloot gewoon vrienden te worden. Wat belangrijk is, is dat ik heb geleerd om te focussen op beslismomenten. Wanneer kan ik een keuze maken voor het goede, wat ligt binnen mijn macht? Ik heb geleerd om goede gewoontes aan te leren, zoals ik de slechte gewoonte van het middelengebruik heb afgeleerd. Ik doe nu vrijwilligerswerk op een boot met een restaurant. En ik mag van mezelf een kwartiertje per dag zeiken. Even zeuren over alle ellende, maar binnen een kader. Dan kan ik de rest van de dag beter aan."

"Verslaafd zijn is een eenzaam, oppervlakkig gebeuren."

Sjak gaat even staan. Aan het roer van zijn schip. "Mijn laatste hobbel is het opruimen in huis - dat vind ik vaak nog moeilijk." Glimlachend: "Ik zal ook altijd wel een beetje een sloddervos blijven, maar een vechtpartij zal ik nu niet zomaar meer krijgen. En ik kan je vertellen: dat voelt een stuk beter. Ik doe weer aan zelfreflectie, ik kan weer op mijn eigen gevoel vertrouwen, en mijn zelfbeeld is weer normaal. Als je verslaafd bent, word je namelijk een heel vervelend mens. Egoïstisch. Je empathie valt weg als je onder invloed bent. Niet de hele tijd overigens, ik heb ook veel voor mijn zieke moeder gezorgd terwijl ik verslaafd was. Maar terwijl je gebruikt is het een eenzaam, oppervlakkig gebeuren. Nu ik clean ben, en weer kan genieten van kleine dingen, zoals hoe de zon nu op het water valt... Nu vinden mensen mij ook weer een fijner mens. Kijk, afkicken is één ding, maar clean blijven is een tweede. Daar moet je regie voor hebben, gewoonten voor aanleren. Het doet me erg goed om voor mezelf te bewijzen dat ik dat kan. Ik bepaal weer strak mijn eigen ritme."

Sjak is gestopt met Roofless, maar verzorgt momenteel muzikale en theatrale optredens als Jacky Cockrane met een collega muzikant: Tilly Trekhaak.