Op zoek naar een nieuwe utopie

Rutger Bregman, historicus en schrijver, vindt dat we op zoek moeten naar een nieuwe utopie. Naar een droom voor de toekomst, die gebouwd is op wat we nu al hebben bereikt. Hij legt uit waarom.

Gepubliceerd: 08 maart 2017 in Samenleving Tekst: Willemijn de Jong Beeld: Wendy Bos

Was jij niet de journalist die voor een basisinkomen in de toekomst pleit? “Ja, dat klopt! Ik vind dat we iedereen als basis een dak boven z’n hoofd moeten geven. De kosten die we nu maken voor daklozen bijvoorbeeld, zijn torenhoog – in Rotterdam is dat een ton per jaar. Daar zouden we veel mensen ook een appartement van kunnen geven. Uit onderzoek blijkt dat mensen niet zozeer arm zijn omdat ze dom zijn, maar dom omdat ze arm zijn. We noemen dat de ‘armoedeval’. Omdat arme mensen constant bezig zijn met overleven, plannen ze alleen de korte termijn. Als jij en ik arm waren, zouden we ook dommere, korte termijnkeuzes maken. Je moet mensen een grote duw geven om hen uit die armoedeval te trekken. Het basisinkomen, een middel daarvoor, is nog toekomstmuziek, er moet veel onderzoek naar worden gedaan. Maar wat mij betreft is dat de grote uitdaging voor onze toekomst: de armoede uitroeien.

Je zegt in je documentaire dat Nederlanders chagrijnige mensen zijn, ondanks dat ze in Luilekkerland wonen. Komt dat niet gewoon doordat we wéten dat het verderop in de wereld helemaal niet zo goed gaat? "Dat vertelde ik aan de hand van het schilderij Luilekkerland van Pieter Bruegel, een middeleeuwse schilder. Luilekkerland is duidelijk de staat van het westen. Maar er ontstaat met grote snelheid een wereldwijde middenklasse, ook in India, Indonesië, China, Brazilië enzovoort; landen die wij vroeger ontwikkelingslanden noemden. Er sterven in deze tijd meer mensen aan overgewicht dan aan honger. Ook in Afrika is obesitas een enorm opkomend probleem. Wat dat betreft moeten we ons perspectief veranderen. Absoluut, er is nog een miljard mensen dat in diepe, diepe armoede leeft, maar dat wil niet zeggen dat in de afgelopen twintig jaar geen enorme  ontwikkeling gaande is. Als je de Wereldbank bestudeert, zie je dat in 1820 80 tot 90 procent van de hele wereldbevolking in extreme armoede leefde, in 1980 was dat gedaald naar 50 procent en in de afgelopen dertig jaar is dat gedaald naar 20 procent. Mensen zeggen vaak dat  de wereld niet maakbaar is, maar dan denk ik: vertel eens aan een middeleeuwer over onze tijd. We zijn veel vreedzamer en empatischer dan vroeger. Het aantal oorlogsslachtoffers is met meer dan 90 procent afgenomen sinds 1946, de moordcijfers veertig keer lager dan de Middeleeuwen. We hebben zoiets bedacht als mensenrechten en het aantal democratieën stijgt nog steeds. We worden weliswaar nog steeds overspoeld door slecht nieuws als we TV kijken. Maar als ik als historicus even uitzoom en zie dat wat vroeger een utopie was, gewoon is uitgekomen, dan ben ik optimistisch. In ons land leeft 95 procent van de bevolking in Luilekkerland: te veel eten, weinig werken, overal porno. We hoeven ons niet meer druk te maken over of we zullen eten, maar over of we niet te veel eten. In dat schilderij van Luilekkerland zie je hele vadsige mensen, die niet  meer kunnen lopen van de dikte… Ik denk dat we een nieuwe droom moeten formuleren, een nieuwe utopie, ons beeld van de perfecte toekomst."   

Wat is een perfecte toekomst als er altijd mensen blijven bestaan met egoïstische, destructieve motieven? "Wij denken voortdurend in ‘je bent goed of je bent slecht’. Iedereen die zich een klein beetje in de wetenschap heeft verdiept, moet zich realiseren dat de mens veel meer is dan een optelsom van zijn genen. Wij worden mede bepaald door onze context, onze omgeving, wetten, opvoeding enzovoort. Moraal is een historisch gegeven. Een voorbeeld daarvan gaf ik in mijn documentaire, van vrouwen die niet werken in de jaren vijftig. Het toekomstbeeld was toen: vrouwen zullen door de technologie steeds beter het huishouden kunnen doen. Ze vergaten dat de technologie ook onze ethiek zou veranderen, namelijk dat vrouwen gelijk zijn aan mannen en de arbeidsmarkt op kunnen. Dat gaat ook in deze eeuw gebeuren. Ik denk dat we aan het einde van deze eeuw iets als ‘vlees eten’ diep immoreel vinden. Net als dat we het nu gruwelijk vinden dat we vroeger mensen vierendeelden of onthoofdden."

Gaat dat altijd naar een hogere moraal dan? Ik ben opgevoed met het christelijke wereldbeeld dat de wereld vergaat en de mens ten onder zal gaan aan zijn eigen slechtheid. Het wordt alleen maar erger, tot Jezus een nieuwe aarde komt scheppen, zonder slechtheid… "Tja, de feiten wijzen iets anders uit. Dus volgens mij is dat gewoon niet waar. Dat wil niet zeggen dat je blind optimist moet zijn. Maar als je de balans opmaakt, denk ik dat je optimistisch kunt zijn. De geschiedenis wordt bepaald door ideeën, dus als je positief naar  de toekomst kijkt, geloof ik dat die daar ook beter   van zal worden. Natuurlijk,  naast  dat  de  stofzuiger en wasmachine op de markt kwamen, waren het ook gewoon de vrouwen die zeiden: ‘Ik wil meer zijn dan huisvrouw’. De eerste verlichte filosofen gingen zich afvragen of het misschien toch niet pervers was om mensen in vieren te delen. Op zich zijn dat geen nieuwe ideeën,  want die  staan  al  in  het  Nieuwe Testament van de Bijbel. Als er íemand pleitte voor de kracht   van context en inging tegen het idee dat mensen niet konden veranderen, was het Jezus. Hij ging uit van gelijkheid, verantwoordelijkheid nemen voor elkaar, tegen het idee van ‘voor wat hoort wat’ in. Jezus had het basisinkomen vast geweldig gevonden.  

"Stel dat je ‘het voor het zeggen had’ in Den Haag, welke kant zou je onze maatschappij dan opsturen? "Het beste antwoord is natuurlijk: ‘als ik de macht zou hebben, zou ik die meteen teruggeven aan het volk’, want ik vind niet dat één persoon de macht moet hebben. Het gaat mij er ook niet om dat een paar utopieën van Rutger Bregman de nieuwe hit worden, geen nieuw Luilekkerland-schilderij van mij, maar ik wil eerder een soort besef van dat een samenleving utopieën nodig heeft die met elkaar kunnen botsen. Dat houdt de democratie levend, dan komt de discussie weer op gang. Bij Mark Rutte gaat het over een nieuwe auto kopen, maar volgens mij zijn mensen in diepere dingen geïnteresseerd. Als politiek het modderen in de modder is en geen stippen meer aan de horizon heeft, komt er ook geen wezenlijke verbetering. Verder, als het aan mij lag, zou ik armoede uit willen roeien door middel van het basisinkomen. En af van de gedachte dat je per se betaald moet werken om geld te krijgen. Vrijwilligerswerk is zó waardevol! Ik geloof niet in gelijke lonen, anders wil niemand meer zo lang studeren om dokter te worden. Dus een bepaalde mate van ongelijkheid is wel nodig. Het boek ‘The Spirit level’, met de ondertitel ‘why more equal societies almost always do better’ is  hierover  baanbrekend.  Dit boek toont aan dat maatschappelijke problemen als dakloosheid, geweld, tienerzwangerschappen enzovoort, bijna perfect samenhangen met ongelijkheid in een samenleving. Dus hoe ongelijker de samenleving, hoe meer van dit soort problemen. Zelfs voor rijken is het beter om in een samenleving te leven die gelijker is. Dat zet je wereldbeeld best op z’n kop. Het strijden tegen groeiende ongelijkheid is daarom wel één van de uitdagingen van deze eeuw.  

Wat kunnen we doen aan het niet-utopisch denken van de huidige politiek, wat jou betreft? "Mensen vragen mij vaak ‘Rutger, wat kunnen we dóen?’, maar we hoeven helemaal niks te doen! We moeten simpelweg verhalen vertellen, vergezichten creëren. De wereld wordt geregeerd door ideeën. Dat wil niet zeggen dat ideeën niet praktisch moeten worden, maar ik denk dat er al genoeg doe-kracht is. Ik vind dat we eerst maar eens moeten leren dromen! De geschiedenis wordt bepaald door ideeen, dus als je positief naar de toekomst kijkt, geloof ik dat die daar ook beter van zal worden."