Ik kan wakker liggen van onrecht

Rechter Bon de Savornin Lohmann over recht en onrecht en het grijze gebied daartussen.

Gepubliceerd: 07 augustus 2017 in Recht Tekst: Jurjen Sietsema Beeld: Wendy Bos

Recht en onrecht. Nergens komen die twee zo duidelijk samen als bij de rechter. Wat is recht en wat is onrecht? Hoe bepaal je dat en: denkt iedereen er hetzelfde over? Een gesprek met mr. Bon de Savornin Lohman. Eén van de tien strafrechters bij de Hoge Raad in Den Haag. Het hoogste rechtscollege in ons land.

Hij is al meer dan dertig jaar rechter, maar vindt rechtspreken nog dagelijks lastig: “Het gekke is, dat hoe langer je ergens mee bezig bent en hoe meer je je erin verdiept, hoe lastiger rechtspreken eigenlijk wordt. Door de jaren heen behandel je natuurlijk veel routinezaken waar je snel over kunt beslissen. Maar er zijn ook zaken waarin je als rechter verschillende kanten op kunt, omdat je veel zaken hebt meegemaakt waarin vergelijkbare omstandigheden tot verschillende oordelen hebben geleid.”

Omstandigheden bepalen strafmaat

“Als je in een moordzaak bijvoorbeeld puur de wet toepast, zonder verder ergens rekening mee te houden, dan komt daar een gevangenisstraf van ten hoogste dertig jaar uit of levenslang. Dat staat nu eenmaal zo in de wet. Een rechter kan echter besluiten om maar twaalf jaar gevangenisstraf op te leggen en daarnaast een tbs-maatregel, of nog iets anders. Dan past hij nog steeds de wet toe, maar weegt hij ook de omstandigheden mee waaronder de moord is gepleegd. Misschien heeft de dader een psychische ziekte. Of misschien is het in een ruzie gebeurd en heeft het slachtoffer aanleiding gegeven. Dat zijn allemaal zaken die een rol spelen bij het bepalen van het uiteindelijke oordeel.”

En over dat oordeel kunnen de meningen enorm verschillen. Dat maakt De Savornin Lohman dagelijks mee: “Als Hoge Raad behandelen wij de zaken waarvan mensen vinden dat er geen goede uitspraak door een lagere rechtbank is gedaan. Aan ons dan de taak om te kijken of de wet goed is toegepast en de uitspraak goed is gemotiveerd. Zo niet, dan moet de zaak soms in zijn geheel, of in delen, opnieuw.”

Wakker liggen van onrecht

Rechtvaardigheid sluit onrecht uit, vindt De Savornin Lohman. “Voor onrecht moet je altijd waken. Dat is een uitgangspunt waarmee ik opsta en naar bed ga. Van onrecht kan ik wakker liggen. Denk aan een zaak als de Schiedammer parkmoord. Moord op zich is al een groot onrecht, maar er is in die zaak ook nog eens iemand onterecht veroordeeld. Nu is het voor een rechter sowieso moeilijk om te bepalen wat er is gebeurd in zo’n zaak. Want uiteindelijk is er maar één iemand die precies weet hoe het gegaan is. De vraag is dan: vertelt die persoon de waarheid? Dat weet je niet. Dan moet je puur afgaan op de stukken en op de verhoren, en dan nog weet je het niet voor 100% zeker. In dit geval zit er dan vervolgens iemand onterecht vast. Dat knaagt aan je als rechter. Er is altijd dat kleine grijze gebiedje waar je als rechter een foute beslissing kunt nemen. Daar kan ik ’s nachts dus echt wakker van worden”.

Samenleving bepaalt

Wie bepaalt wat recht is in Nederland? Doen we dat samen of is dat voorbehouden aan de wetgever of de rechter? “De Nederlandse regering noemen we ‘wetgever’. Die maakt wetten. Omdat we in een democratie leven, is de wetgever gekozen op basis van verkiezingen. Iedere Nederlander van 18 jaar en ouder kan zijn of haar stem uitbrengen en zo meebepalen wie er in de regering komt. In die zin zijn wij eigenlijk allemaal wetgever. We bepalen als samenleving wat recht of onrecht is en leggen dat vast in wetten. Die wetten kunnen echter ook weer veranderen. Als bijvoorbeeld democratisch in de wet het strafmaximum van een delict wordt verhoogd, dan moet je daar als rechter rekening mee houden. Maar het kan ook andersom. Zo is bijvoorbeeld ooit de doodstraf afgeschaft omdat die door een democratische meerderheid als onnodig en wreed werd ervaren.”

Onze mening bepalend?

Zijn recht en onrecht dan afhankelijk van perceptie? “Ik zou het opvattingen willen noemen. Een individu, of een groep mensen, kan het hardgrondig oneens zijn met een op zich rechtvaardige uitspraak van een rechter. Ze kunnen die uitspraak onrechtvaardig vinden op basis van hun opvatting over de daad of over de feiten, terwijl de rechter toch alles wat hem bekend is, heeft meegewogen en tot een in zijn ogen rechtvaardig oordeel is gekomen.”

Rechtspraak en geloof

De Savornin Lohman komt uit de christen-democratische traditie. Zijn oudoom was bijvoorbeeld de bekende CHU-staatsman Alexander Frederik de Savornin Lohman (1837-1924). Hoe verhouden rechtspraak en geloof zich tot elkaar? Staan die op gespannen voet? “Dat is het terrein waar het christelijk geweten een rol gaat spelen. Laten we wel wezen, we leven in een christelijke samenleving. Er zijn wel allerlei invloeden uit andere culturen en die nemen ook toe, maar onze traditie is christelijk bepaald. Het christelijk geweten speelt bijvoorbeeld een rol in euthanasiezaken. Dat is typisch zo’n onderwerp waar in een raadkamer de ene rechter heel anders denkt dan de andere. Dat is knap lastig. Een compromis is dan niet mogelijk. Het is het een of een ander. Je moet een keuze maken. Zo kan het zijn dat in euthanasiezaken rechters over hun eigen overtuiging moeten heenstappen, omdat de wet leidend is en niet hun persoonlijke- of geloofsopvatting.”

Goed geregeld

“Recht en onrecht zijn dynamische begrippen. Het gaat over mensen, over jou en mij. Allemaal hebben we er een mening over. Daarom is het goed dat we als democratische samenleving hebben bepaald dat er wetten zijn en dat er een rechter is. Het is ook goed dat wetgeving als basis een paar ijzeren principes heeft zoals, ‘gij zult niet doden’ of ‘gij zult niet stelen’, maar ook dat wetgeving met haar tijd mee kan gaan als de samenleving en de opvattingen van die samenleving veranderen. Wat dat betreft hebben we het best goed geregeld in Nederland.”