Het mysterie van God in zeven schilderijen

De muren van de Martinikerk in Groningen zijn vrijwel leeg, maar dat duurt niet lang meer. Kunstenaar Egbert Modderman (28) schildert zeven werken van barmhartigheid, die de komende eeuwen in de kerk zullen hangen.

Gepubliceerd: 01 maart 2018 in Samenleving Tekst: Willemijn de Jong Beeld: Marleen Kuipers

Een jonge, blonde man opent de kerkdeur van de Martinikerk in Groningen. Daarbinnen valt het vale zonlicht door de hoge kerkramen. Egbert heeft een bescheiden, rustige stem - maar in een kathedraal galmt wat je zegt al gauw. De jonge kunstenaar is door de kerk gevraagd om de zeven werken van barmhartigheid te vereeuwigen op doek. Grote schilderdoeken van drie meter breed.

Vlak naast het imposante orgel staat al een schilderij van Egbert. Sint Martinus geeft zijn mantel aan een bedelaar, zoals in het oude verhaal. Maar waar deze heilige op oude schilderijen vaak een voorname ridder op een paard is, is de Martinus van Egbert een gewone, gebogen man. Bijna net zo kwetsbaar als de bedelaar die de helft van zijn rode mantel krijgt.

Mannen uit de Bijbel
Een zijkamer van de kerk (‘Librija’ staat in krulletters op de deur geschilderd) doet voor een aantal jaar dienst als atelier van Egbert. Er staat een enorm doek - nog niet af - met daarop sterke mensen, die een zieke vriend dragen. “Ik heb studievrienden van me gevraagd om model te staan voor deze mannen uit de Bijbel.” Gezichten van nu, die de komende paar eeuwen in de kerk zullen hangen. Ze vertellen het tijdloze verhaal van barmhartigheid.

Als Egbert ’s morgens begint met het schilderen aan dit werk, doet hij dat volgens een vast ritueel. Hij gaat zitten voor zijn schilderij en kijkt ernaar. Het licht dat ook hier door oude gothische ramen naar binnen schijnt, valt ongenadig op de oneffenheden die het schilderij nog heeft. Dan legt hij kleine toefjes verf op zijn palet, mengt ze wat en brengt nieuwe kleur aan. “In een gezicht zitten zoveel verschillende kleuren. Ik moet goed kijken voor ik zie welke kleur het gezicht laat spreken.”

Mysterie van het geloof
Waarom maakt zo’n jonge man kunstwerken die doen denken aan vervlogen tijden, terwijl ze juist tot ver na zijn eigen dood in de kerk zullen hangen? “Kerken lopen leeg. Ik denk dat veel protestantse kerken zoveel nadruk op de inhoud van het geloof zijn gaan leggen, dat ze het mysterie een beetje zijn kwijtgeraakt. Het mysterieuze van God dat je wel voelt als je een oud klooster of een oude kathedraal binnengaat. Ik ben zelf protestants. Met mijn kunst wil ik dat mysterieuze van de oude, katholieke kerk samensmelten met de protestantse manier van geloven. De manier waarin de mens niet wordt verhoogd of heiligverklaard, maar we toegeven dat we het ook allemaal niet weten, en maar gewoon ons best doen.”

Schilderijen in de kerk
Rond 1500 werd de katholieke Martinikerk als gevolg van de Reformatie een protestantse kerk. Kaal, zonder schilderijen en beelden. Nu hangen er weer twee schilderijen die cadeau zijn gedaan door de katholieke parochie van Groningen. Met het schilderij van Sint Martinus en straks de zeven werken van barmhartigheid, gaat de kerk na al die eeuwen weer een beetje lijken op hoe het er vroeger uit moet hebben gezien. Egbert: “Mensen konden vroeger niet lezen of schrijven. De schilderijen die in de kerk hingen, waren een manier om het verhaal van de Bijbel door te geven. Dat is nu niet meer nodig natuurlijk, maar het helpt mensen wel in hun geloof. Of misschien vooral in hun emotie. Als mensen zichzelf of een situatie in een schilderij herkennen, raakt dat hen.” 

“Het mooie van de kerk vind ik dat de mislukte mens, in zijn minst fraaie momenten, een podium krijgt. Dat gebeurt verder nergens in de wereld. De Bijbel staat vol met kwetsbare mensen. Mensen waarin we ons kunnen herkennen. Neem het verhaal van Job. Dat is zo prachtig omdat het je raakt. Als ik een schilderij zie van jonge, gezonde mannen, dan doet dat me niks. Maar een ineengedoken oud vrouwtje, daar voel ik iets bij. Ik hoop dat mensen net zo geraakt zijn als ze mijn werk zien.”

"Het mooie van de kerk vind ik dat de mislukte mens, in zijn minst fraaie momenten, een podium krijgt."

De zeven werken van barmhartigheid zijn gebaseerd op de Bergrede van Jezus, een bekend gedeelte uit het Nieuwe Testament. Jezus heeft het over de hongerigen voeden, de dorstigen te drinken geven, de naakten kleden, de vreemdelingen herbergen, de zieken verzorgen, de gevangenen bezoeken en de doden begraven. “Eigenlijk zoek ik bij elk zinnetje van die Bergrede een passend Bijbelverhaal. Ik had ook kunnen kiezen voor situaties uit deze tijd, bijvoorbeeld een scène uit het ziekenhuis of bij het Leger des Heils. Maar ik wil het zelf zo zuiver en tijdloos mogelijk verbeelden, zodat het over twintig jaar niet ouderwets is. De restricties die ik mezelf heb opgelegd zijn dat ik alleen gebruik maak van mensen, doeken en lichtinval.”

Paus Franciscus
“Het schilderij van Sint Martinus dat in de kerk staat is eigenlijk al een werk van barmhartigheid: 'de naakten kleden'. Daarom zou ik aan deze zeven graag zelf een ander werk toevoegen. Paus Franciscus riep onlangs een áchtste werk van barmhartigheid uit, namelijk het goed zorgen voor het milieu. De Paus benadrukte dat we ook barmhartig moeten zijn voor het huis van ons allemaal: de aarde. Indirect zorg je via de natuur ook voor anderen. Ik moet er alleen nog een Bijbelverhaal bij vinden. Maar ik denk pas na over een ander schilderij als dit af is.”

Het orgel in de Martinikerk begint te spelen. Er klinkt een bewerking van een oude psalm. Egbert kijkt er niet van op. Als hij even pauze neemt van het schilderen, leest hij een boek, of haalt hij naast de kerk een tosti. Na zijn pauze gaat hij weer zitten en kijken. Vóór hem de gezichten van zijn eigen vier vrienden en de zieke man. “De situatie in de Bijbel is een beetje wonderlijk en raar. Daar laten vier mannen hun zieke vriend door het dak aan touwen naar beneden, recht voor Jezus' voeten. Zo’n wonderlijke genezing, daar kan ik mij nu weinig bij voorstellen. Maar mannen die - misschien wanhopig - het beste willen voor hun zieke vriend, dat begrijpt iedereen. Daarom zie je hier alleen vier mannen met hun zieke vriend. Dat sobere, die menselijke gedachte van 'We doen maar gewoon ons best...'; dat wil ik in alle zeven schilderijen leggen.”

Schilderen is geen preken
Op de vraag of hij deze werken zo zou kunnen maken als hij zelf niet geloofde, schudt Egbert zijn hoofd. “Ik moet de waarde van het geloof wel zelf ervaren, wil ik dat hierin kunnen leggen. Maar het is ook weer geen preek, ik probeer niemand te bekeren. Kunst is een soort neutraal medium waarmee je je waardering voor het geloof kunt overbrengen. Wat ik aan geloof en emotie in een schilderij leg, kan een ander erin herkennen. Ik heb geen boodschap aan de wereld, maar ik denk wel dat in al die verhalen uit de Bijbel het verhaal van het leven zit: we zijn maar kwetsbare mensen, die er voor elkaar moeten zijn. Samen op zoek naar het mysterie van God.”