"De ander mag er ook bij horen"

Paul Proost is psycholoog bij het Leger des Heils in Amsterdam. Hij werkt al 27 jaar met jonge mensen met een licht verstandelijke beperking. Hoe is het voor mensen om niet gemakkelijk mee te kunnen komen? We vroegen het aan Paul.

Gepubliceerd: 29 september 2017 in Leven Tekst: Willemijn de Jong Beeld: Madame Forêt

Als ik een geestelijke beperking heb, moet ik dat dan aan anderen vertellen? "Een licht verstandelijke beperking(LVB), en ook bijvoorbeeld autisme, is niet (direct) zichtbaar voor anderen. Daarom is het belangrijk dat je omgeving weet dat je een beperking hebt. Je hoeft het niet te zeggen als je een biertje bestelt, natuurlijk. Maar als je een baan hebt, is het belangrijk dat mensen weten wat ze van je kunnen en mogen verwachten."

Hoe weet je nu of iemand beperkt is? "Dat weet je als iemand je dat vertelt, maar je kunt het ook wel vermoeden. Als iemands opleidingsniveau heel laag is bijvoorbeeld. Bij het Leger des Heils hebben we pas sinds een jaar of tien echt aandacht voor de licht verstandelijke beperking van de deelnemer (cliënt). Bij het Leger des Heils hebben we daarom Domus+, een woonvorm voor chronisch verslaafde deelnmers met een beperking. We beschermen ze met die woonvorm, omdat er snel misbruik wordt gemaakt van LVB'ers. Hier worden ze op hun niveau aangesproken en niet overvraagd. Ik ben heel trots op die woonvorm."

"Anderen kunnen dat wel, dus ik ben dom."

Waarom komen zoveel mensen met een verstandelijke beperking in de hulpverlening terecht? "Als jij merkt dat je meer moeite hebt met normale dingen dan anderen, ontwikkel je al vroeg een slecht zelfbeeld: 'anderen kunnen dat wel, dus ik ben dom.' Je bevestigt jezelf de hele tijd in wat je níet kunt. Deze mensen vinden het steeds lastiger om initiatief te nemen en ontwikkelen faalangst. Dat is de oorzaak van veel problemen. Als jij de gevolgen niet kunt inschatten als je je rekeningen niet betaalt, beland je al snel in de schulden. Een aantal jaar terug heeft het Leger des Heils een onderzoek gepubliceerd naar 'verwarde mensen'. Veel van de mensen die overlast veroorzaken, zijn in de problemen gekomen doordat ze een licht verstandelijke beperking hebben in combinatie met andere dingen die tegenzaten in hun leven. Er zijn genoeg LVB'ers die nooit in aanraking komen met de hulpverlening. Er wordt veel gegeneraliseerd. Alsof alle LVB'ers in de criminaliteit, schulden of hulpverlening belanden. Dat is niet zo. Wat we wel zien, is dat bij het Leger des Heils 35 procent van de deenemers een verstandelijke beperking heeft."

Hoe kijkt de maatschappij aan tegen mensen met een verstandelijke beperking? "De maatschappij is steeds harder. Ook voor mensen met een normaal IQ is de maatschappij veeleisend. We moeten steeds meer informatie verwerken. Als je een beperking hebt, kun je al die informatie niet aan. Maar we sluiten mensen met een beperking eerder buiten, dan dat we ze helpen. Als jij van je baas ook gewoon targets moet halen, reken jij anderen daar ook op af. We creëren in ons systeem veel uitvallers. LVB'ers lopen een veel hoger risico om buitengesloten of gepest te worden dan vroeger. Misschien komt dat ook doordat er vroeger veel meer simpeler, routinematiger werk was. En het hebben van een baan staat toch wel aan de basis van je sociale participatie in de maatschappij."

Hoe kunnen we mensen die een beetje afwijken beter opnemen in de maatschappij? "LVB'ers hebben niet alleen last van een slecht zelfbeeld, ze lijden ook onder het stigma van de maatschappij ('verwarde mensen zijn gevaarlijk') én van een stigma binnen de hulpverlening ('je zult je hele leven ziek zijn'). Die stigma's moeten we aanpakken. Uiteraard in de hulpverlening, door herstelgericht te werken. Wat is je droom? Wat kun je wél?, in plaats van alleen maar te kijken naar de beperking. Maar ook in de maatschappij kunnen we rekening houden met de mensen die niet meekomen. Het kost de overheid veel meer geld aan puinruimen als er niet wordt geïnvesteerd in mensen met een beperking. Hier in de buurt zit een zelfbedieningsmagazijn waar LVB'ers werken. Iedereen heeft daar een maatje die hij of zij kan aanspreken als hij zijn werk even niet meer overziet. Zo iets kleins, maar zo effectief! En op sociaal vlak zie ik een grote rol voor de kerk, het eigen netwerk en de buurt."

"Heb oog voor de mensen om je heen. Dat is geheel volgens de christelijke waarden. We hebben meer verdraagzaamheid nodig. De ander mag er ook bij horen, al kan hij niet hetzelfde als jij."

Wat kan een kerk of buurt doen? "Ik zat laatst met mijn vrouw in een restaurant, waar de bediening wordt gedaan door licht verstandelijk beperkte mensen. Dat wist ik. En toen maakte zelfs ik nog de fout door koffie met gebak én de lunch in één bestelling door te geven. Dat is te complex, ze hebben enkelvoudige opdrachten nodig. Fouten maak je toch wel. Maar vermijd mensen met een afwijking niet, neem ze op in de groep. Heb oog voor de mensen om je heen. Dat is geheel volgens de christelijke waarden. We hebben meer verdraagzaamheid nodig. De ander mag er ook bij horen, al kan hij niet hetzelfde als jij. Mensen met een verstandelijke beperking kunnen best zelfstandig leven, maar de post van de overheid kan een uitdaging zijn. Als jij die buurvrouw bent, die wel even wil meelezen met een moeilijke brief, help je iemand enorm."

"Groet ook mensen waarvan je vermoedt dat ze beperkt zijn. Laat ze meedoen, help een beetje, en doe normaal tegen ze. Mensen met een beperking horen al vaak genoeg dat ze iets niet kunnen. Bevestig die ander in wat hij of zij wél kan. En geef mensen de ruimte om een beetje af te wijken. Zondag zei mijn voorganger in de kerk dat er na de dienst nog ruimte was voor gebedspunten. Toen vertelde een LVB'er enthousiast dat hij ging verhuizen. Dat is officieel niet de functie van wat de voorganger aankondigde, maar iedereen vindt het prima als deze man dan even over zijn verhuizing vertelt. We hoeven alles niet zo in beton te gieten."