Ben Tiggelaar leert over terugval

In de opvang van het Leger des Heils in Amersfoort zitten twee mannen aan één bureau. Peter Dek woont in de kamer waar ze zitten. Ben Tiggelaar schreef het boek dat op tafel ligt.

Gepubliceerd: 03 april 2018 in Leven Tekst: Willemijn de Jong Beeld: Evelien Kremer

Ben is een bekende management-goeroe. Het bijwonen van een lezing zou Peter niet kunnen betalen. Maar vandaag is Ben bij Peter op bezoek. Omdat Ben wil leren van Peter. Van hoe die jarenlang verslaafd was aan harddrugs, in de gevangenis belande, maar nu zijn leven weer opbouwt. Voordat het misging in het leven van Peter, had hij een goede baan in de communicatie. Nu de man wiens boek 'Dromen, Durven, Doen' hij verslond bij hem op de koffie is, wil hij die ook wel graag wat vragen stellen. Een gesprek tussen twee mannen.

Peter: ”Wat heb jij met het Leger, Ben?”

Ben: “Na mijn militaire dienst ging ik de journalistiek in. Het eerste serieuze interview dat ik mocht doen was met Majoor Bosshardt. Dat heeft enorm indruk op me gemaakt. Ik bedoel: ik ben een gelovig mens, maar zij stelde haar héle leven in dienst van haar overtuiging. Ik zie dat terug bij veel mensen van het Leger de Heils. Dat ze besluiten hun leven in dienst te stellen van het helpen van anderen.”

Peter: “Maar waarom kom jij dagen meelopen bij het Leger?”

Ben: “Ik ben bijna 50 en dan ga je wat terugkijken en vooruitkijken. Wat heb ik tot nu toe gedaan en wat wil ik misschien anders? Ik heb besloten om een groter deel van mijn tijd nu te reserveren voor het helpen van non-profit organisaties. Ik heb altijd lesgegeven aan leidinggevenden in het bedrijfsleven, maar ik wil ook iets wezenlijks bijdragen aan de maatschappij, iets dat zoden aan de dijk zet. Het Leger des Heils heeft veel invloed op de samenleving. Maar eerst wilde ik gewoon meewerken met de medewerkers van het Leger. Kijken waar zij tegenaan lopen in de praktijk.”

Het boek van Ben

Peter: “Hoor je vaak van mensen wat jouw boeken voor hen betekenen?”

Ben: “Ja, mensen vertellen me vaak dat ze die hebben gelezen. Vaak ook hebben ze er lessen of conclusies uit getrokken die ik er niet eens (bewust) in heb gelegd. Vooral in gevangenissen maar ook in de verslavingszorg, word ik nog wel eens verrast door wat mensen aan het boek hadden.” 

Peter: “Ik vind het heel helder en heel toegankelijk geschreven. Je hoeft geen manager te zijn om het te snappen.” 

Ben: “Ik heb een hekel aan dikdoenerij op papier. Sommigen mensen schrijven een boek om te etaleren hoe slim ze zijn. Daar hou ik niet van, ik zie een schrijver meer als onderwijzer. Ik stel mezelf de vraag: hoe zorg ik ervoor dat mensen mijn boodschap meekrijgen? Wat heeft jou eigenlijk aangesproken in dat boek, Peter?”

Doelen bereiken of bijstellen

Peter: “Vooral dat het echt effect heeft als ik mijn plannen anders aanpak, het levert me heel veel tijd op. Ik neem me precies voor wat ik ga doen, schrijf het op en ook wanneer ik wat ga doen. Mijn plan is om over twee jaar uit deze woonvorm te zijn. Met mijn persoonlijk begeleider plan ik dan wat ik wanneer onder de knie moet hebben om dat te kunnen halen.” 

Ben: “Het is ook belangrijk om je doelen realistisch te maken. En te kunnen anticiperen op lastige situaties of verrassingen. Voordat je ergens aan begint, kun je er een beeld bij hebben, maar dan blijkt het achteraf soms heel anders te zijn. Het is een kunst om je vooringenomenheid opzij te zetten.” 

Peter: “Ja, en jij beschrijft dan hoe je je doelen bij moet stellen tijdens het proces. Heel leerzaam is dat.” 

Ben: “Maar hoe kom jij hier dan terecht?”

Peter: “Heroïne. Ik dacht dat ik er niet verslaafd aan zou raken. Ik had een hele goede baan, echt. Maar toen mijn vader overleed, kwam er een hoop pijn omhoog. Als je eenmaal drugs gaat gebruiken om met die pijn te dealen, dan gaat het snel mis.”

Ben: “Dat is heftig. Ik ken het zelf alleen uit onderzoek. Menselijk gedrag is voor het grootste deel niet rationeel. We laten ons leiden door omstandigheden, sociale druk en een vertekend zelfbeeld. En meestal overschatten we onszelf."

Terugvallen in verslaving

Ben: "Veel kennis die we hebben over gedragsverandering komt trouwens uit de verslavingszorg. Als je echt wilt veranderen in je denken en handelen is het de kunst om niet terug te vallen in oude gewoontes. Er zijn zoveel gedragspatronen die fnuikend zijn. Je hoeft maar even te gestresst te zijn of een verkeerde associatie te hebben, en het gaat mis. Wat mij opviel in onderzoeken is dat mensen best in staat zijn om aan te wijzen wat hun mogelijke terugvalmomenten zijn.”  

Peter: “Ja, dat klopt. Ik ben een paar jaar clean geweest en ik dacht wel te weten wat mijn terugvalrisico’s waren. En je krijgt genoeg signalen, hoor. Maar dat betekent niet dat je ook niet terugvalt.”

Ben: “Wat zijn volgens jou de risicofactoren dan?” 

Peter: “Vooral de omgeving waar je in terugkomt. Associaties met de plekken waar je hebt gebruikt. Het is voor mij niet te doen om terug te gaan naar de plek waar ik heb gebruikt. Zelfs de geur van de stad waar ik woonde, kan al teveel associaties oproepen.” 

Ben: “Ja, dat is heel interessant. Als je in het dorp waar je bent opgegroeid langs je oude schoolplein loopt, dan weet je opeens de namen van je klasgenoten weer – terwijl je die los van die plek vaak helemaal niet omhoog kunt halen. Als je op de plek bent waar iets heeft plaatsgevonden is de prikkel veel sterker. Ik vind het wel bijzonder dat je me dit zo vertelt. Ik wist het wel uit onderzoeken, maar ik heb het nog nooit van iemand gehoord die zelf verslaafd is geweest. Dat die associatie met de plek zo heftig kan zijn."

Peter: “Voor mensen die dreigen terug te vallen is die associatie extreem. En het kan iets heel kleins zijn hoor. De kleur van de lucht, de geur – vaak ook een combinatie van dingen. Het is ongelofelijk moeilijk om daar weerstand aan te bieden." 

Ben: “Ik denk dat dit principe voor iedereen zo werkt. Veel mensen nemen zich voor hun gedrag te veranderen, maar worden door situaties of andere mensen getriggerd om in hun oude patroon te vervallen. Patronen zijn in zichzelf verslavend. Je kunt wel anders willen reageren, maar je hersenen houden niet zo van verandering.”

Iets bereiken op wilskracht

Peter: “Heel veel mensen denken dat dat niet voor hen geldt. Een verslaving heeft niet met wilskracht te maken.”  

Ben: “Haha! Maar weinig dingen die we meemaken in ons leven hebben iets met wilskracht te maken. Dat begrip wordt vaak achteraf gebruikt. Om te verklaren wat er gebeurd is. Zo van: blijkbaar is dat iets dat hij wilde.Je hoort weleens de term 'selfmade-man'. Dat vind ik zo'n onzinnige term. Mensen bereiken hun positie vaak helemaal niet op eigen kracht. Je maatschappelijke positie heeft heel veel te maken met de omstandigheden die op je pad komen, waar je zelf geen invloed op kunt uitoefenen”

Aangeleerd gedrag

Peter: “Als je aanleert om je problemen op te lossen met slaan, dan doe je dat. Als je aanleert om erover te praten, dan kom je zoveel verder.” 

Ben: “Precies!” 

Peter: “De beste oplossing om terugval te voorkomen is een time out. Echt weg uit de situatie waar je inzit. Jezelf leren kennen. En dan een nieuw patroon aanleren. Hoe kijk jij eigenlijk tegen de doelgroep van deze opvang aan met de kennis die je hebt, Ben?” 

Ben: “Ik zie jou en de mensen die hier wonen echt als mensen die, net als ik, een kind van God zijn. Het helpt om een beetje op dezelfde manier naar elkaar te kijken als hoe God ons ziet. Mensen die stomme dingen doen in het verkeer, moet ik ook zo zien. Dat helpt om uit die hokjes te komen. En weet je, er is met iedereen wel iets mis.”

"Misschien is hulp zoeken wel het meest verstandige wat je als mens kunt doen."

Jezelf behoeden voor risico's

Ben: “Ik vind het wel echt leerzaam om jouw verhaal te horen en me te verdiepen in mensen die echt door een moeilijke tijd gaan. Het opent mijn ogen voor hoe weinig maakbaar het leven is. Er is onderzoek gedaan naar ‘veelplegers’ en wat daarin opviel was één van de persoonlijkheidskenmerken van een veelpleger: het kalm blijven in omstandigheden waarin andere mensen stress ervaren. Dat is een eigenschap die mensen van de explosievenopruimingsdienst ook moeten hebben. Dus met een bepaalde eigenschap kun je zowel crimineel worden als opruimer – afhankelijk van je omstandigheden.” 

Peter: “Maar er is wel een keuze natuurlijk. Ik moet geloven dat ik clean kan blijven, omdat ik dat wil.” 

Ben: “Het gekke van afkicken is, dat je er beter in wordt als je het vaker hebt gedaan. Ze hebben dat onderzocht bij mensen die stopten met roken. Het heeft meer kans van slagen, als je al vaker bent gestopt en teruggevallen. Juist alles wat je leert bij die terugval, voorkomt dat je een volgende keer weer zo gemakkelijk terugvalt. Het helpt om te analyseren wat er dan gebeurt. Maar je moet er wel hulp bij krijgen. Billy Graham, de beroemde dominee die onlangs is overleden, kreeg toen hij steeds populairder werd te maken met allerlei verleidingen. Hij sprak met een groepje vrienden het volgende af: als we iets belangrijks met geld doen, kijken er minstens twee mensen mee. En als er een ontmoeting is met een vrouw, is er altijd één collega bij. Niet omdat het zomaar fout zou gaan, en ook niet alleen om vervelende verhalen te voorkomen. Maar ook omdat het verstandig is jezelf te behoeden voor risico’s. Dat getuigt van een eerlijk en kritisch zelfbeeld. Laten we gewoon een paar simpele regels voor onszelf opstellen en niet denken dat we het wel redden op wilskracht. Misschien is hulp zoeken wel het meest verstandige wat je als mens kunt doen.”